काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको मण्डनदेउपुर नगरपालिका-८, ढाइटारका स्थायी बासिन्दा स्वर्गीय उमाकान्त पौडेल । हाम्रा प्रिय “बहुदली बा” केवल एउटा व्यक्तिको नाम मा मात्र सिमित हुनुहुदैन । उहाँ एउटा विचार हुनुहुन्थ्यो, एउटा निर्भीक आवाज हुनुहुन्थ्यो र अन्यायका अगाडि कहिल्यै नझुक्ने स्वाभिमानी चरित्र हुनुहुन्थ्यो।
गाउँ – समाजमा अन्याय, अत्याचार वा विभेद देख्दा त्यसका विरुद्ध आवाज उठाउने, सत्यको पक्षमा दृढतापूर्वक उभिने र प्रजातान्त्रिक विचारलाई जीवनको आदर्श बनाउने उहाँको व्यक्तित्व आज पनि हाम्रो स्मृतिमा उत्तिकै जीवन्त छ।वि.सं. १९८७ साल जेठ १९ गते जन्मनुभएका उहाँको वि.सं. २०७२ साल पुस ४ गते स्वर्गारोहण भयो। जीवनको एउटा अध्याय समाप्त भयो, तर उहाँले छाडेर जानुभएको विचार, संस्कार, साहस र सम्झनाको अध्याय आज पनि समाप्त भएको छैन।
पञ्चायती शासनकालमा पञ्चायतको विरोध गर्नु सामान्य कुरा थिएन। त्यसबेला राजनीतिक विचार व्यक्त गर्नु नै जोखिम मोल्नुजस्तै थियो। डर, दबाब र राजनीतिक नियन्त्रणका कारण धेरै मानिसहरू मनमा लागेको कुरा मुखमा ल्याउन सक्दैनथे। तर उमाकान्त पौडेल त्यस्तो मौनताको संस्कारमा अटाउने मानिस हुनुहुन्नथ्यो।उहाँको आवाज दबाउन सकिन्थ्यो होला, तर उहाँको विचार दबाउन सकिँदैनथ्यो।
शरीरले साथ छाडे पनि विचार कहिल्यै मर्दैन भन्ने उदाहरण बनेर उहाँ हाम्रो स्मृतिमा बाँचिरहनुभएको छ।उहाँ प्रजातान्त्रिक विचारधाराप्रति अत्यन्त दृढ आस्था राख्नुहुन्थ्यो। नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन जिल्ला नेताहरू गोपालदास बादे र शास्त्री टंकप्रसाद नेपालका विचार, संघर्ष र राजनीतिक सक्रियताबाट उहाँ विशेष रूपमा प्रभावित हुनुहुन्थ्यो। तर उहाँको प्रजातन्त्रप्रतिको निष्ठा केवल राजनीतिक विचार वा दलगत आस्थामा सीमित थिएन। उहाँका लागि प्रजातन्त्र जीवन पद्धति थियो । मान्छेले आफ्नो विचार स्वतन्त्र रूपमा राख्न पाउनुपर्छ, अन्यायका विरुद्ध बोल्न पाउनुपर्छ र आफ्नो अधिकारका लागि निर्भीक भएर उभिन पाउनुपर्छ भन्ने दृढ विश्वास उहाँमा थियो।
पञ्चायती शासनकालमा पञ्चायतको विरोध गर्नु सामान्य कुरा थिएन। त्यसबेला राजनीतिक विचार व्यक्त गर्नु नै जोखिम मोल्नुजस्तै थियो। डर, दबाब र राजनीतिक नियन्त्रणका कारण धेरै मानिसहरू मनमा लागेको कुरा मुखमा ल्याउन सक्दैनथे। तर उमाकान्त पौडेल त्यस्तो मौनताको संस्कारमा अटाउने मानिस हुनुहुन्नथ्यो।उहाँको आवाज दबाउन सकिन्थ्यो होला, तर उहाँको विचार दबाउन सकिँदैनथ्यो। उहाँ अन्याय देखेर चुप लागेर बस्न सक्नुहुन्नथ्यो। गलतका अगाडि प्रश्न गर्नु, सत्यका पक्षमा उभिनु र आफ्नो विश्वासमा अडिग रहनु उहाँको स्वभाव नै थियो। गाउँ समाजमा कसैमाथि अन्याय भएको थाहा पाएपछि उहाँ त्यसका विरुद्ध बोल्नुहुन्थ्यो।
त्यस क्रममा आफ्नो पक्षमा को छ, विपक्षमा को छ, कसलाई चित्त बुझ्छ वा कसलाई रिस उठ्छ भन्ने हिसाब उहाँ गर्नुहुन्नथ्यो। सत्य सही हो भने त्यसको पक्षमा उभिनुपर्छ र अन्याय अन्याय नै हो भने त्यसका विरुद्ध बोल्नुपर्छ। उहाँको जीवन र व्यवहारले यही पाठ सिकाउँथ्यो। उहाँको सबैभन्दा ठूलो विशेषता थियो ,कहिल्यै नझुक्ने स्वभाव। दबाबले उहाँलाई रोक्न सकेन, परिस्थितिले उहाँको विचार बदल्न सकेन र व्यक्तिगत कठिनाइले उहाँको प्रजातान्त्रिक आस्था कमजोर बनाउन सकेन।
उहाँको जीवन सम्झँदा सबैभन्दा पहिले कानमा गुञ्जिने शब्द हो ,“ए बहुदली!” बहुदली उहाँको मुखको थेगो मात्र थिएन। त्यो उहाँको जीवनदर्शनको परिचय थियो। गाउँका युवाहरूलाई बोलाउँदा उहाँ प्रायः “ए बहुदली!” भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्थ्यो। उमेर, नाता वा सम्बन्ध जे भए पनि उहाँका लागि गाउँका युवाहरू “बहुदली” थिए। त्यो एउटा सम्बोधनभित्र कति ठूलो आत्मीयता लुकेको थियो! “ए बहुदली!” त्यसमा माया थियो, त्यसमा विश्वास थियो, त्यसमा आत्मीयता थियो, त्यसमा प्रजातन्त्रको सपना थियो र त्यसमा एउटा पुस्तालाई जागृत बनाउने आह्वान थियो।
उहाँका लागि “बहुदली” हुनु कुनै दलको नाम बोकेर हिँड्नु मात्र थिएन। बहुदली हुनु भनेको स्वतन्त्र सोच राख्नु, अन्यायका विरुद्ध बोल्नु, आफ्नो विवेकलाई कसैको दबाबमा नबेच्नु र प्रजातान्त्रिक मूल्यप्रति इमानदार रहनु थियो। त्यसैले उहाँले युवाहरूलाई “बहुदली” भनेर सम्बोधन गर्नुहुँदा त्यो केवल बोलाउने शैली हुँदैनथ्यो । त्यो युवापुस्तामाथिको उहाँको विश्वास हुन्थ्यो। उहाँ युवाहरूमा चेतना जागोस्, उनीहरूले समाजका विकृति र अन्यायविरुद्ध प्रश्न गर्न सकून् र भोलिको समाजलाई सही बाटोमा डोर्याउन सकून् भन्ने चाहनुहुन्थ्यो। सायद यही कारणले बहुदली बा युवाहरूका बीच यति प्रिय हुनुहुन्थ्यो। उहाँ उनीहरूका लागि केवल राजनीतिक विचार दिने व्यक्ति हुनुहुन्नथ्यो । उहाँ अभिभावकजस्तो आत्मीय, साथीझैँ सरल र अन्यायका विरुद्ध उभिन सिकाउने प्रेरणाको स्रोत हुनुहुन्थ्यो।
उहाँको जीवन सम्झँदा सबैभन्दा पहिले कानमा गुञ्जिने शब्द हो ,“ए बहुदली!” बहुदली उहाँको मुखको थेगो मात्र थिएन। त्यो उहाँको जीवनदर्शनको परिचय थियो। गाउँका युवाहरूलाई बोलाउँदा उहाँ प्रायः “ए बहुदली!” भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्थ्यो। उमेर, नाता वा सम्बन्ध जे भए पनि उहाँका लागि गाउँका युवाहरू “बहुदली” थिए। त्यो एउटा सम्बोधनभित्र कति ठूलो आत्मीयता लुकेको थियो! “ए बहुदली!” त्यसमा माया थियो, त्यसमा विश्वास थियो, त्यसमा आत्मीयता थियो, त्यसमा प्रजातन्त्रको सपना थियो र त्यसमा एउटा पुस्तालाई जागृत बनाउने आह्वान थियो।
वि.सं. २०३६ सालको जनमतसंग्रहका समयमा उहाँ बहुदलीय व्यवस्थाको समर्थनमा भूमिगत रूपमा सक्रिय हुनुभयो। त्यो समय आजको जस्तो खुला राजनीतिक वातावरण थिएन। बहुदलको पक्षमा उभिनु आफैंमा साहसको विषय थियो। तर उहाँले जोखिमको हिसाब गरेर आफ्नो विचार छान्नुभएन , आफ्नो विश्वासअनुसार जोखिम स्वीकार गर्नुभयो। पछि वि.सं. २०४६–४७ सालको ऐतिहासिक जनआन्दोलनमा पनि उहाँले बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापनाको पक्षमा पूर्ण समर्थन जनाउनुभयो। त्यो आन्दोलनप्रति उहाँको समर्थन उहाँको लामो प्रजातान्त्रिक यात्राको स्वाभाविक निरन्तरता थियो।
तर यति लामो राजनीतिक र वैचारिक यात्रापछि पनि उहाँले आफूलाई कहिल्यै नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएन। न उहाँले पद खोज्नुभयो, न प्रतिष्ठाको लोभ गर्नुभयो। उहाँको चाहना सत्ताको केन्द्रमा पुग्नु थिएन । उहाँको चाहना थियो केवल समाजमा प्रजातान्त्रिक चेतना जागोस् र मानिसले अन्यायका अगाडि शिर नझुकाओस्। उहाँ नेता कहलिनुभन्दा प्रजातन्त्रप्रेमी सामाजिक नागरिकका रूपमा चिनिन चाहनुहुन्थ्यो।
उहाँका लागि पदभन्दा सिद्धान्त ठूलो थियो, व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा समाज ठूलो थियो र आफ्नै सुविधाभन्दा सत्य तथा न्यायको पक्षमा उभिनु ठूलो कुरा थियो। उहाँको राजनीतिक चेतना गाउँको सामाजिक जीवनबाट अलग थिएन। उहाँले प्रजातन्त्रलाई केवल चुनाव र सरकार बनाउने विषयका रूपमा बुझ्नुभएन। उहाँका लागि प्रजातन्त्रको वास्तविक अर्थ थियो ।मानिसको सम्मान, न्यायको पक्ष, स्वतन्त्र विचार र अन्यायविरुद्ध बोल्ने अधिकार।
त्यसैले गाउँ-समाजमा हुने अन्याय उहाँका लागि व्यक्तिगत विषयजस्तै बन्थ्यो। कसैलाई हेपिएको देख्दा उहाँ बोल्नुहुन्थ्यो। कसैमाथि अन्याय भएको देख्दा उहाँ चुप लाग्नुहुन्नथ्यो। शक्तिशालीका अगाडि कमजोरको आवाज दबिन नदिन उहाँ आफ्नो ठाउँबाट उभिनुहुन्थ्यो। उहाँको यही स्पष्टता र निडरताले उहाँलाई समाजमा फरक पहिचान दिएको थियो।
बहुदली बा सबै युवाका प्रिय हुनुहुन्थ्यो। उहाँसँग युवाहरूले केवल राजनीतिक कुरा मात्र गर्दैनथे । उहाँलाई आफ्नै अभिभावक र साथीसरह मान्थे। उहाँको निडर बोली, स्पष्ट स्वभाव र आत्मीय व्यवहारले युवाहरूलाई उहाँतर्फ आकर्षित गर्थ्यो। उहाँले बोलाएको “ए बहुदली!” सुन्दा युवाहरूको अनुहारमा मुस्कान आउँथ्यो। त्यो सम्बोधनमा एउटा पुस्ताप्रतिको विश्वास थियो । भोलिको समाज यही युवाले बदल्नेछन् भन्ने विश्वास।
आज बहुदली बा हामीबीच भौतिक रूपमा हुनुहुन्न। गाउँको बाटोमा उहाँको परिचित हिँडाइ देखिँदैन। चौतारीमा उहाँको उपस्थिति छैन। युवाहरूको जमघटमा उहाँको त्यो आत्मीय आवाज सुनिँदैन। तर उहाँ हराउनुभएको छैन। जब गाउँमा अन्यायका विरुद्ध बोल्ने साहसको कुरा आउँछ, बहुदली बा सम्झनामा आउनुहुन्छ। जब कसैले दबाबका अगाडि नझुकी सत्यको पक्षमा उभिने साहस गर्छ, उहाँको चरित्र सम्झिन्छौँ। जब पुराना साथीभाइ तथा युवाहरू एक ठाउँमा भेला हुन्छन्, उहाँले माया र आत्मीयताका साथ बोलाउने त्यो शब्द फेरि कानमा गुञ्जिएझैँ लाग्छ ।
बहुदली बा सबै युवाका प्रिय हुनुहुन्थ्यो। उहाँसँग युवाहरूले केवल राजनीतिक कुरा मात्र गर्दैनथे । उहाँलाई आफ्नै अभिभावक र साथीसरह मान्थे। उहाँको निडर बोली, स्पष्ट स्वभाव र आत्मीय व्यवहारले युवाहरूलाई उहाँतर्फ आकर्षित गर्थ्यो। उहाँले बोलाएको “ए बहुदली!” सुन्दा युवाहरूको अनुहारमा मुस्कान आउँथ्यो। त्यो सम्बोधनमा एउटा पुस्ताप्रतिको विश्वास थियो । भोलिको समाज यही युवाले बदल्नेछन् भन्ने विश्वास।
“ए बहुदली!” त्यो आवाज अब उहाँको मुखबाट सुनिँदैन। तर त्यो आवाजले बोकेको विचार अझै जीवित छ। त्यो एउटा व्यक्तिको आवाज मात्र थिएन। त्यो स्वतन्त्रताको आवाज थियो। त्यो अन्यायविरुद्ध उठेको आवाज थियो। त्यो नझुक्ने स्वाभिमानको आवाज थियो। त्यो प्रजातन्त्रप्रतिको अटल विश्वासको आवाज थियो।
स्वर्गीय उमाकान्त पौडेल। हाम्रा प्रिय बहुदली बा!आज हामीमाझ हुनुहुन्न। तर उहाँले युवाहरूमा रोप्नुभएको चेतनाको बीउ, समाजमा छाड्नुभएको निडरताको संस्कार र प्रजातन्त्रप्रतिको उहाँको अटल विश्वास हाम्रो स्मृतिमा सधैं जीवित रहनेछ। उहाँले आफूलाई नेता बनाउन खोज्नुभएन, तर उहाँको जीवन आफैं एउटा पाठ बन्यो।
उहाँले ठूलो पद खोज्नुभएन, तर उहाँको विचार धेरै मनमा ठूलो भएर बस्यो। उहाँले इतिहास लेख्ने दाबी गर्नुभएन, तर उहाँको जीवन आफैं एउटा गाउँको ठूलो लोकतान्त्रिक इतिहास बन्यो। बहुदली बा, तपाईंको शरीर हामीबाट टाढिएको होला, तर तपाईंले बोल्ने गरेको “ए बहुदली!” आज पनि हाम्रो स्मृतिमा गुञ्जिरहेको छ। तपाईंले सिकाएको निडरता, सत्यका पक्षमा उभिने साहस र अन्यायका अगाडि कहिल्यै नझुक्ने संस्कार आगामी पुस्ताका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बनिरहनेछ। तपाईं हाम्रो बीच हुनुहुन्न, तर तपाईंको आवाज अझै हामीसँग छ। तपाईंको पाइला रोकिएको छ, तर तपाईंले देखाएको बाटो रोकिएको छैन। तपाईंको जीवन समाप्त भएको छ, तर तपाईंले बोकेको विचार समाप्त भएको छैन।
बहुदली बा, लाइ सम्झनु भनेको एउटा व्यक्तिलाई सम्झनु मात्र होइन ।साहसलाई सम्झनु हो, सत्यलाई सम्झनु हो, न्यायलाई सम्झनु हो र प्रजातन्त्रप्रतिको अटल निष्ठालाई सम्झनु हो। स्वर्गीय उमाकान्त पौडेल (बहुदली बा) प्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली। उहाँको स्मृति सदा अमर रहोस्।
