नेपाली कांग्रेस यतिबेला आफ्नो इतिहासकै एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। आसन्न महाधिवेशन केवल नेतृत्व चयन गर्ने नियमित सांगठनिक प्रक्रिया होइन; यो कांग्रेसले आफूलाई कस्तो राजनीतिक शक्ति बनाउने भन्ने प्रश्नको जनमतसंग्रह पनि हो। कांग्रेस पुरानै गुटगत समीकरण, पहुँच, भागबन्डा र अवसरवादी प्रवृत्तिमा अल्झिरहने कि लोकतान्त्रिक मूल्य, संगठनात्मक न्याय र संस्थागत मर्यादाको बाटो रोज्ने—निर्णय अब नेतृत्वले गर्नुपर्छ।
यस दृष्टिले डा. शेखर कोइरालाले उठाउँदै आउनुभएको क्रियाशील सदस्यताको डिजिटल अद्यावधिक हुन नसकेका सदस्यहरूलाई समेत महाधिवेशनमा सहभागी गराउने निर्णय महत्वपूर्ण छ। सदस्यता व्यवस्थापनमा देखिएको प्राविधिक वा प्रशासनिक समस्याका कारण वास्तविक कार्यकर्ताको राजनीतिक अधिकार कुण्ठित हुनु हुँदैन। लोकतान्त्रिक पार्टीको महाधिवेशनमा सहभागी हुने अधिकारलाई प्रविधिगत त्रुटिको बहानामा निषेध गरिनु आफैंमा लोकतान्त्रिक मूल्यविपरीत हुन्छ।
संस्थापन पक्षले यस विषयलाई सम्बोधन गर्दै सहभागिताको बाटो खोल्नु सकारात्मक राजनीतिक निर्णय हो। यसले कांग्रेसभित्र बढ्दै गएको अविश्वास कम गर्ने र महाधिवेशनलाई बढी स्वीकार्य बनाउने आधार तयार गर्न सक्छ।
त्यसैगरी, पार्टी सभापति गगन थापा महाधिवेशनको निष्पक्षता र विश्वसनीयताका लागि राजनीतिक संयन्त्र निर्माण गर्न तयार देखिनु अझ महत्वपूर्ण पक्ष हो। उक्त संयन्त्रको नेतृत्व डा. शेखर कोइरालालाई दिन तयार हुने वातावरण बन्नु कांग्रेसभित्रको शक्ति-सन्तुलन मात्र होइन, आपसी विश्वास निर्माणको संकेत पनि हो।
कांग्रेसभित्र पछिल्लो समय एउटा चिन्ताजनक प्रवृत्ति देखिएको छ—पार्टीको विचार र आदर्शभन्दा राजनीतिक पहुँच तथा व्यक्तिगत स्वार्थलाई महत्व दिने प्रवृत्ति। कांग्रेसको नाम, सम्बन्ध र प्रभाव प्रयोग गरेर निजी लाभ खोज्ने व्यापारी, बिचौलिया र अवसरवादी समूहले संगठनभित्र आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न खोज्नु लोकतान्त्रिक दलका लागि शुभ संकेत होइन।
राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो पूँजी विश्वास हो। नेतृत्वले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई समेत निष्पक्ष प्रक्रियाको संरक्षकको भूमिकामा स्वीकार गर्न सक्नु राजनीतिक परिपक्वताको प्रमाण हो। यदि शेखर–गगन सहकार्य व्यक्ति व्यवस्थापनभन्दा माथि उठेर निष्पक्ष महाधिवेशन र संस्थागत सुधारको आधार बन्छ भने त्यसले कांग्रेसलाई लामो समयदेखि थलिएको गुटगत मनोविज्ञानबाट बाहिर निकाल्न सक्छ।
कांग्रेस कुनै समूहको निजी सम्पत्ति होइन
कांग्रेसभित्र पछिल्लो समय एउटा चिन्ताजनक प्रवृत्ति देखिएको छ—पार्टीको विचार र आदर्शभन्दा राजनीतिक पहुँच तथा व्यक्तिगत स्वार्थलाई महत्व दिने प्रवृत्ति। कांग्रेसको नाम, सम्बन्ध र प्रभाव प्रयोग गरेर निजी लाभ खोज्ने व्यापारी, बिचौलिया र अवसरवादी समूहले संगठनभित्र आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न खोज्नु लोकतान्त्रिक दलका लागि शुभ संकेत होइन।
कांग्रेस कार्यकर्ताको त्यागबाट बनेको पार्टी हो, केही सीमित व्यक्तिको राजनीतिक व्यवसाय होइन।
जसले कांग्रेसको झण्डा बोक्ने तर कांग्रेसकै कार्यकर्तामाथि अन्याय गर्ने, नेतृत्वसँगको व्यक्तिगत पहुँचलाई संगठनात्मक योग्यताभन्दा माथि राख्ने र पार्टीको राजनीतिक शक्तिलाई निजी स्वार्थमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिलाई प्रश्रय दिन्छ, त्यसले कांग्रेसलाई बलियो होइन, खोक्रो बनाउँछ।
अब कांग्रेसले स्पष्ट सीमा कोर्नुपर्छ। राजनीतिक निर्णयमा व्यापारी वा बिचौलियाको प्रभाव होइन, संगठनको लोकतान्त्रिक संरचना निर्णायक हुनुपर्छ। कार्यकर्ताको मूल्यांकन चाकडी, पहुँच र गुटबाट होइन—निष्ठा, क्षमता, योगदान र राजनीतिक चरित्रबाट हुनुपर्छ।
विगतका गल्तीबाट कांग्रेसले पाठ सिक्नुपर्छ
कांग्रेसले आफ्नो लोकतान्त्रिक चरित्रको दाबी गर्दै गर्दा विगतमा सत्तामा रहँदा भएका विवादास्पद निर्णयबाट पनि भाग्न मिल्दैन। विशेषतः नेपाल प्रहरीजस्ता व्यावसायिक संगठनमा भएको राजनीतिक हस्तक्षेपबारे कांग्रेसले आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ।
२०६३ सालमा एक नम्बरमा रहेका प्रहरी उपरीक्षकलाई पछि पारेर पाँच नम्बरमा रहेका प्रहरी उपरीक्षकलाई वरिष्ठ उपरीक्षकमा बढुवा गरिएको घटनाले प्रहरी संगठनमा वरिष्ठता र व्यावसायिक मूल्यांकनको प्रश्न उठाएको थियो। त्यसैगरी २०७९ सालमा १३ नम्बरमा रहेका वरिष्ठ उपरीक्षकलाई एक नम्बरमा ल्याएर प्रहरी नायब महानिरीक्षकमा बढुवा गरिएको निर्णयले पनि संगठनभित्र व्यापक असन्तोष र प्रश्न सिर्जना गरेको थियो।
पूर्व प्रहरी महानिरीक्षकहरू अच्युतकृष्ण खरेल र धीरजप्रताप सिंहले विगतका कतिपय घटनाक्रमप्रति आत्मसमीक्षा गर्नुभएको प्रसंगले पनि एउटा महत्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ—गल्ती स्वीकार गर्नु राजनीतिक कमजोरी होइन। गल्तीबाट पाठ नसिक्नुचाहिँ कमजोरी हो।
यस्ता निर्णयको असर सम्बन्धित अधिकृतको पदोन्नतिमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले संगठनका हजारौं अधिकृतलाई एउटा सन्देश दिन्छ—योग्यता, वरिष्ठता र कार्यसम्पादनभन्दा राजनीतिक पहुँच निर्णायक हुन सक्छ।
यस्तो मनोविज्ञान कुनै पनि व्यावसायिक सुरक्षा संगठनका लागि घातक हुन्छ।
पूर्व गृहमन्त्री रमेश लेखकको कार्यकालमा प्रजातान्त्रिक चरित्र भएका प्रहरी अधिकृतहरूसँग सम्बन्धित निर्णय र कानुनी प्रक्रियाका विषयमा उठेका प्रश्न हुन् वा बालकृष्ण खाँणसँग जोडिएका विवाद हुन्—यी विषय कांग्रेसको राजनीतिक स्मृतिबाट मेटिन सक्दैनन्।
पूर्व प्रहरी महानिरीक्षकहरू अच्युतकृष्ण खरेल र धीरजप्रताप सिंहले विगतका कतिपय घटनाक्रमप्रति आत्मसमीक्षा गर्नुभएको प्रसंगले पनि एउटा महत्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ—गल्ती स्वीकार गर्नु राजनीतिक कमजोरी होइन। गल्तीबाट पाठ नसिक्नुचाहिँ कमजोरी हो।
त्यसैले कांग्रेसले अब भविष्यका लागि स्पष्ट प्रतिबद्धता गर्नुपर्छ—सुरक्षा निकाय, संवैधानिक संस्था र प्रशासनिक संयन्त्रमा राजनीतिक हस्तक्षेपको पुरानो संस्कार दोहोरिने छैन।
केही नेताहरूको नैतिक जवाफदेहिता
कांग्रेसभित्र विगतमा शक्तिशाली भूमिकामा रहेका नेताहरूले पनि पार्टीको लोकतान्त्रिक संस्कारबारे बोल्दा आफ्नै राजनीतिक विगतको समीक्षा गर्नुपर्छ।
पूर्व गृहमन्त्री रमेश लेखकको कार्यकालमा प्रजातान्त्रिक चरित्र भएका प्रहरी अधिकृतहरूसँग सम्बन्धित निर्णय र कानुनी प्रक्रियाका विषयमा उठेका प्रश्न हुन् वा बालकृष्ण खाँणसँग जोडिएका विवाद हुन्—यी विषय कांग्रेसको राजनीतिक स्मृतिबाट मेटिन सक्दैनन्।
त्यसैगरी संवैधानिक निकायमा योग्य, इमानदार र गतिशील व्यक्तिहरूको नियुक्तिमा राजनीतिक अवरोध सिर्जना गरिएको आरोप र विगतका निर्णयहरूबारे कृष्ण सिटौलालगायतका नेताहरूले पनि आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ।
यो कसैप्रतिको व्यक्तिगत आग्रह वा पूर्वाग्रह होइन। प्रश्न राजनीतिक नैतिकताको हो।
राजनीतिमा अधिकारसँगै जवाफदेहिता पनि हुन्छ। आफूले विगतमा गरेका निर्णयको सार्वजनिक परीक्षण स्वीकार नगरी अरूलाई लोकतन्त्रको पाठ पढाउने प्रवृत्तिले कांग्रेसको नैतिक उचाइ बढाउँदैन।
शेखर–गगन : समीकरण होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कार
डा. शेखर कोइराला र गगन थापाबीच देखिएको सहकार्यलाई केवल महाधिवेशनको शक्ति-समीकरणका रूपमा बुझियो भने यसको वास्तविक महत्व कमजोर हुन्छ।
शेखर कोइरालाले लामो समयदेखि संगठनभित्र पारदर्शिता, न्याय र संस्थागत प्रक्रियाको पक्षमा आवाज उठाउँदै आउनुभएको छ। गगन थापाले नेतृत्वमा आएपछि ती प्रश्नलाई व्यवहारमै सम्बोधन गर्न सक्नुभयो भने कांग्रेसमा नयाँ राजनीतिक संस्कारको सुरुवात हुन सक्छ।
तर यसका लागि केही आधारभूत कुरा अपरिहार्य छन्।
महाधिवेशन निष्पक्ष हुनुपर्छ। प्रतिनिधि चयन पारदर्शी हुनुपर्छ। क्रियाशील सदस्यताको विवाद न्यायपूर्ण ढंगले समाधान हुनुपर्छ। नेतृत्व चयनमा गुटीय दबाबभन्दा कार्यकर्ताको स्वतन्त्र मत निर्णायक हुनुपर्छ। संगठनमा अवसरको वितरण पहुँचका आधारमा होइन, क्षमता र योगदानका आधारमा हुनुपर्छ।
त्यसभन्दा माथि, पार्टीभित्र आलोचना गर्ने अधिकार सुरक्षित हुनुपर्छ।
लोकतान्त्रिक पार्टीमा नेतृत्व बलियो हुनु आवश्यक छ, तर नेतृत्व निरंकुश हुनु हुँदैन।
बीपीको सन्देश र आजको आवश्यकता
आज परम्परागत राजनीतिक दलहरूप्रति जनअसन्तुष्टि छ। नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू पुराना दलका कमजोरीलाई आफ्नो राजनीतिक आधार बनाइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा कांग्रेस आफैंभित्र गुट, स्वार्थ र अविश्वासको दलदलमा फसिरहने हो भने यसको राजनीतिक भविष्य स्वाभाविक रूपमा कमजोर हुँदै जानेछ।
नेपाली कांग्रेसको इतिहास संकटको समयमा सही निर्णय गर्ने नेतृत्वको इतिहास पनि हो।
महामानव बीपी कोइराला २०३३ साल पुस १६ गते राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर नेपाल फर्कनुभएको घटना नेपाली राजनीतिक इतिहासको महत्वपूर्ण मोड हो। त्यो निर्णय व्यक्तिगत सुविधा वा तत्कालीन राजनीतिक लाभका लागि थिएन।
मुलुकको दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर गरिएको जोखिमपूर्ण राजनीतिक निर्णय थियो।
आजको परिस्थिति त्यस्तै छैन। तर राजनीतिक आत्मबोधको आवश्यकता उत्तिकै छ।
आज परम्परागत राजनीतिक दलहरूप्रति जनअसन्तुष्टि छ। नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू पुराना दलका कमजोरीलाई आफ्नो राजनीतिक आधार बनाइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा कांग्रेस आफैंभित्र गुट, स्वार्थ र अविश्वासको दलदलमा फसिरहने हो भने यसको राजनीतिक भविष्य स्वाभाविक रूपमा कमजोर हुँदै जानेछ।
गगन थापाले डा. शेखर कोइरालाको राजनीतिक सान्दर्भिकतालाई स्वीकार गर्दै महाधिवेशनलाई सर्वस्वीकार्य बनाउने दिशामा अघि बढ्न खोज्नु त्यस अर्थमा सकारात्मक कदम हो।
त्यसैले आजको आवश्यकता पनि व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय राजनीतिक जिम्मेवारी बुझ्ने नेतृत्व हो।
गगन थापाले डा. शेखर कोइरालाको राजनीतिक सान्दर्भिकतालाई स्वीकार गर्दै महाधिवेशनलाई सर्वस्वीकार्य बनाउने दिशामा अघि बढ्न खोज्नु त्यस अर्थमा सकारात्मक कदम हो। यदि यो पहल इमानदारीपूर्वक अघि बढ्यो भने कांग्रेसको आन्तरिक एकता मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिप्रतिको जनविश्वास पुनर्निर्माण गर्ने अवसरसमेत बन्न सक्छ।
अब परीक्षामा नेतृत्व छ
गगन थापाका लागि अब सबैभन्दा ठूलो चुनौती भाषण होइन, व्यवहार हो।
उनले कांग्रेसका कार्यकर्तालाई विश्वास दिलाउनुपर्छ कि आगामी दिनमा विगतका विकृति दोहोरिने छैनन्। नेपाल प्रहरीजस्ता व्यावसायिक संस्थामा राजनीतिक हस्तक्षेप हुने छैन। नियुक्ति र बढुवामा राजनीतिक संरक्षण होइन, योग्यता र व्यावसायिकता निर्णायक हुनेछ। पार्टीको संगठन सीमित पहुँचवालाको नियन्त्रणमा रहने छैन। महाधिवेशन प्रतिनिधित्वमा चलखेल हुनेछैन। कार्यकर्ताको राजनीतिक अधिकारलाई कुनै गुटको स्वार्थका लागि कुण्ठित गरिने छैन।
यदि यी प्रतिबद्धता व्यवहारमा रूपान्तरण भए भने गगन थापाको नेतृत्वले कांग्रेसलाई नयाँ राजनीतिक उचाइमा पुर्याउन सक्छ।
तर शेखर–गगन सहकार्य केवल महाधिवेशन जित्ने रणनीति बन्यो र महाधिवेशनपछि फेरि पुरानै गुटगत संस्कार फर्कियो भने इतिहासले त्यसलाई अर्को गुमेको अवसरका रूपमा दर्ज गर्नेछ।
अब कांग्रेसले रोज्नुपर्ने बाटो
कांग्रेसका सामु अब विकल्प स्पष्ट छन्।
गुटको राजनीति कि संस्थागत लोकतन्त्र?
पहुँचको राजनीति कि योग्यताको राजनीति?
व्यापारी र बिचौलियाको प्रभाव कि कार्यकर्ताको सम्मान?
राज्य संयन्त्रमा हस्तक्षेप कि संस्थागत स्वायत्तता?
अविश्वास कि सहकार्य?
उत्तर कांग्रेसले स्वयं दिनुपर्छ।
आज कांग्रेसलाई नयाँ नारा होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कार चाहिएको छ। नेतृत्व परिवर्तनभन्दा ठूलो कुरा नेतृत्वको चरित्र परिवर्तन हो। संगठन विस्तारभन्दा महत्वपूर्ण संगठनभित्र न्याय स्थापना गर्नु हो। चुनाव जित्नुभन्दा महत्वपूर्ण जनताको विश्वास जित्नु हो।
त्यसैले क्रियाशील सदस्यताको प्रश्नमा देखिएको लचकता, निष्पक्ष महाधिवेशनका लागि राजनीतिक संयन्त्र निर्माणको तयारी र त्यसको नेतृत्वमा डा. शेखर कोइरालालाई स्वीकार गर्ने सम्भावना कांग्रेसका लागि सकारात्मक संकेत हुन्।
अब यसलाई ऐतिहासिक अवसरमा बदल्ने जिम्मेवारी गगन थापा र समग्र कांग्रेस नेतृत्वको हो।
बीपी कोइरालाले संकटको समयमा राष्ट्रिय मेलमिलाप रोज्नुभएको थियो। आजको कांग्रेसले पनि आफ्नो आन्तरिक विभाजन, अविश्वास र गुटगत आग्रहभन्दा माथि उठेर राजनीतिक मेलमिलाप, संगठनात्मक न्याय र संस्थागत लोकतन्त्र रोज्न सक्नुपर्छ।
त्यो भयो भने शेखर–गगन सहकार्य कुनै दुई नेताबीचको सम्झौता मात्र रहने छैन। त्यो कांग्रेसको पुनर्जागरणको प्रारम्भ बन्नेछ।
अब कांग्रेसले आफूलाई कसैको गुट होइन, सम्पूर्ण लोकतान्त्रिक कार्यकर्ताको पार्टी प्रमाणित गर्नुपर्छ।
इतिहासले कांग्रेसलाई फेरि एउटा अवसर दिएको छ।
यसपटक पनि अवसर गुमाउने कि इतिहास बदल्ने—निर्णय नेतृत्वकै हातमा छ।
लेखक पूर्व एसपी हुन । सुरक्षा र राजनीतिमा गहिरो जानकार राख्छन् ।
