शेखरलाई अघि सारेर भए पनि महाधिवेशन गराउने रणनीति, कोइराला परिवारभित्र नयाँ संवाद र पूर्णबहादुर खड्काको बदलिँदो भूमिका—देउवा समूह दबाबमा
नेपाली कांग्रेसको राजनीतिमा यतिबेला बाहिर देखिएको भन्दा भित्रको खेल निकै रोचक छ।
महाधिवेशनको मिति नजिकिँदै जाँदा कांग्रेसमा अब प्रश्न केवल गगन थापा सभापति रहन्छन् कि रहँदैनन् भन्ने छैन। वास्तविक प्रश्न त यो बनेको छ—गगनले आफ्नो सभापतित्वभन्दा ठूलो राजनीतिक ‘डिल’ गरेर पुरानो शक्ति-संरचना भत्काउन खोजिरहेका हुन् कि?
कांग्रेसभित्र पछिल्ला संवाद र गतिविधिले त्यही सम्भावनातर्फ संकेत गरेका छन्।
सभापति गगन थापाले असन्तुष्ट पक्षलाई अलग राखेर अघि बढ्नुको सट्टा उनीहरूलाई समेट्ने प्रयास गरिरहेका छन्। शेखर कोइरालासँगको संवाद त्यसैको महत्वपूर्ण कडीका रूपमा हेरिएको छ। गगन पक्षले विगतको गुटीय समीकरणलाई जस्ताको तस्तै निरन्तरता दिनुभन्दा नयाँ राजनीतिक व्यवस्थापनमार्फत महाधिवेशनमा जाने विकल्प खोजिरहेको देखिन्छ।
यहीँबाट कांग्रेसभित्रको खेल रोचक बन्छ।
गगनको ‘त्याग’ कि अझ ठूलो रणनीति?
कांग्रेस वृत्तमा अहिले एउटा सम्भावित प्रस्तावको चर्चा छ—आवश्यक परे गगन थापा सभापतिको दाबीबाट समेत पछि हटेर शेखर कोइरालाको नेतृत्वमा महाधिवेशनसम्बन्धी राजनीतिक संयन्त्र निर्माण गर्न तयार हुन सक्छन्।
यो प्रस्ताव सामान्य राजनीतिक लचकता मात्र होइन।
यदि यस्तो विकल्पमा सहमति बन्यो भने गगनले पदको तत्कालीन दाबी छाडेर पनि आफ्नो दीर्घकालीन राजनीतिक आधार सुरक्षित गर्न सक्छन्। शेखर नेतृत्वको संक्रमणकालीन व्यवस्थापनबाट महाधिवेशन सम्पन्न गराउने र त्यसपछि नयाँ राजनीतिक समीकरणमा पुनः नेतृत्वको दाबी गर्ने बाटो गगनका लागि खुला रहन सक्छ।
त्यसैले यसलाई कसैले ‘गगनको त्याग’ भनेर बुझ्न सक्छन् भने कसैले ‘गगनको दीर्घकालीन रणनीतिक चाल’ का रूपमा।
राजनीतिमा कहिलेकाहीँ पद छोड्नु नै शक्ति छोड्नु हुँदैन।
शेखर किन निर्णायक पात्र बन्दैछन्?
गगन र शेखरबीचको सम्भावित सहकार्यको अर्थ दुई नेताबीचको व्यक्तिगत समझदारी मात्र होइन।
शेखरसँग कांग्रेसको पुरानो संस्थापनइतर धारसँग जोडिएको राजनीतिक आधार छ। अर्कोतर्फ गगनसँग नयाँ पुस्ताको आकर्षण र संगठन पुनर्संरचनाको राजनीतिक दाबी छ।
यी दुई धारबीच कुनै न्यूनतम समझदारी बन्यो भने त्यसले कांग्रेसभित्रको पुरानो शक्ति-सन्तुलनलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गर्न सक्छ।
यही कारण शेखर अहिले गगनका लागि प्रतिस्पर्धी मात्र होइनन्—सम्भावित ‘पुल’ पनि हुन्।
तर शेखरको भूमिका पनि सहज छैन। उनी आफैं नेतृत्वका आकांक्षी हुन्। त्यसैले गगनसँग सहकार्य गर्दा आफ्नो राजनीतिक दाबी कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने प्रश्न उनको अगाडि छ।
कोइराला परिवारमा अर्को ‘ट्वीस्ट’
कांग्रेसको समीकरणमा अर्को रोचक अध्याय शेखर–शशांक कोइरालाबीचको सम्बन्धले खोल्न सक्छ।
शेखर र शशांक एउटै राजनीतिक परिवारका दुई महत्वपूर्ण पात्र हुन्। तर नेतृत्वको प्रश्नमा उनीहरूबीच सधैं एउटै धारणा देखिएको छैन।
अहिले शेखरले शशांकलाई पछि हट्न दबाब दिएको चर्चा कांग्रेसभित्र छ। यसको स्वतन्त्र पुष्टि हुन बाँकी भए पनि यदि कोइराला परिवारभित्र नेतृत्वबारे कुनै नयाँ समझदारी बन्दैछ भने त्यसको प्रभाव कांग्रेसको केन्द्रीय समीकरणमा गहिरो हुन सक्छ।
किनभने कांग्रेसमा ‘कोइराला’ नाम अझै केवल पारिवारिक परिचय होइन—एक राजनीतिक ब्रान्ड पनि हो।
यदि शेखर र शशांकबीच समझदारी भयो भने गगन–शेखर समीकरणले थप राजनीतिक वजन प्राप्त गर्न सक्छ।
पूर्णबहादुर खड्का : देउवाबाट टाढिँदै कि नयाँ बाटो खोज्दै?
यतिबेला सबैभन्दा धेरै राजनीतिक नजर पूर्णबहादुर खड्कामाथि पनि छ।
खड्का लामो समयदेखि शेरबहादुर देउवाको निकट राजनीतिक सहयात्रीका रूपमा स्थापित छन्। त्यसैले उनी पूर्ण रूपमा देउवा समूहबाट बाहिरिएको निष्कर्षमा पुग्नु अहिले हतार हुनेछ।
तर कांग्रेसको बदलिँदो समीकरणले खड्कासहित देउवा समूहका प्रभावशाली नेताहरूलाई नयाँ विकल्पबारे सोच्न बाध्य पारिरहेको देखिन्छ।
पछिल्ला गतिविधिले पनि शेखर, शशांक र पूर्णबहादुरलगायत नेताहरूबीच संवाद र छलफलको राजनीतिक स्पेस पूर्णतः बन्द नभएको देखाउँछ।
यही कारण खड्काको भूमिका आगामी दिनमा निर्णायक हुन सक्छ।
उनी देउवा समूहको पुरानो राजनीतिक संरचनालाई जोगाउने पात्र बन्छन् कि नयाँ कांग्रेस निर्माणको प्रक्रियामा नयाँ भूमिका खोज्छन्—यसको उत्तरले महाधिवेशनको समीकरणमा ठूलो प्रभाव पार्नेछ।
देउवा समूहको संकट कहाँ छ?
देउवा पक्षको सबैभन्दा ठूलो समस्या अहिले नेतृत्वको अभाव मात्र होइन।
समस्या हो—पुरानो शक्ति-संरचना नयाँ कांग्रेसमा कसरी रूपान्तरण हुन्छ?
देउवा लामो समय कांग्रेसको निर्णायक शक्ति रहे। उनको नेतृत्वमा बनेको समूहसँग संगठन, सम्बन्ध र राजनीतिक अनुभवको बलियो सञ्जाल छ।
तर गगनको नेतृत्वमा नयाँ शक्ति-सन्तुलन निर्माण हुन थालेपछि यही संरचना चुनौतीमा परेको छ।
देउवा पक्षले सम्मानजनक राजनीतिक व्यवस्थापन खोज्नु स्वाभाविक हो। तर नयाँ नेतृत्वले पुरानो शक्ति-संरचनालाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गरेन भने भागबण्डा, पद र संगठनात्मक व्यवस्थापनमा टकराव अपरिहार्य बन्न सक्छ।
यही कारण अहिलेको कांग्रेसभित्रको संघर्ष व्यक्तिको भन्दा संरचनाको संघर्ष हो।
महाधिवेशन रोक्ने कि गराउने? मूल टकराव यहीँ
कांग्रेसको अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न महाधिवेशन हो।
गगन पक्ष महाधिवेशन तोकिएको समयमा सम्पन्न गर्ने पक्षमा दृढ देखिन्छ। विगतमा पनि थापाले संवैधानिक र कानुनी सीमाभित्र महाधिवेशन गर्नुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन्।
तर संस्थापनइतर समूहभित्र भने महाधिवेशन व्यवस्थापन, प्रतिनिधित्व, संगठनात्मक संरचना र नेतृत्वको हिस्सेदारीबारे असन्तुष्टि कायमै छ।
पछिल्लो समय समानान्तर तयारीको संकेतसमेत देखिएको छ। सेतोपाटीको पछिल्लो रिपोर्टअनुसार गगन नेतृत्वको कांग्रेसले असोज १६–१९ मा १५औँ महाधिवेशन गर्ने तयारी गरिरहेको बेला देउवा समूहले पनि आसपासकै समयमा छुट्टै महाधिवेशनको तयारी गरिरहेको जनाएको छ।
यदि दुई पक्षबीच अन्तिम समयमा समझदारी भएन भने कांग्रेसको विवाद केवल नेतृत्व चयनमा सीमित रहने छैन—यसले पार्टीको वैधानिकता र राजनीतिक अस्तित्वकै प्रश्न उठाउन सक्छ।
गगनको वास्तविक रणनीति के हो?
अहिले गगनको रणनीतिलाई तीन तहमा बुझ्न सकिन्छ।
पहिलो—महाधिवेशन रोक्न नदिने।
दोस्रो—पुरानो संस्थापनइतर शक्तिलाई पूर्णतः विपक्षमा धकेल्न नदिने।
तेस्रो—शेखर, शशांक, पूर्णबहादुरलगायत प्रभावशाली पात्रलाई कुनै न कुनै रूपमा नयाँ संरचनाभित्र समेट्ने।
गगनले यसअघि पनि पुराना धारका नेताहरूलाई केन्द्रीय संरचनामा समेट्ने प्रयास गरेका छन्। १९ जनालाई केन्द्रीय सदस्य मनोनयन गर्दा देउवा, शेखर र शशांक पक्षका नेताहरूलाई समेटिएको तथ्यले पनि ‘समेटेर अघि बढ्ने’ रणनीतिको संकेत गरेको थियो।
तर यसले एउटा अर्को प्रश्न जन्माउँछ—
गगन साँच्चै शक्ति बाँड्न तयार भएका हुन् कि शक्ति-सन्तुलन आफ्नो पक्षमा ल्याउन पुराना शक्तिलाई व्यवस्थापन गरिरहेका हुन्?
यसको उत्तर महाधिवेशनको अन्तिम समीकरणले दिनेछ।
‘देउवा सकिए’ भन्ने निष्कर्ष किन गलत हुन सक्छ?
कांग्रेसमा एउटा ठूलो भ्रम अहिले नै फैलिन सक्छ—‘देउवा युग समाप्त भयो।’
तर राजनीति यति सरल हुँदैन।
देउवा व्यक्तिगत रूपमा सभापतिको दौडबाट बाहिरिए पनि उनले निर्माण गरेको राजनीतिक नेटवर्क, प्रभाव र संगठनात्मक आधार तत्काल समाप्त हुँदैन।
त्यसैगरी पूर्णबहादुर खड्कालाई पनि केवल देउवा समूहको पुरानो पात्रका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन।
यदि देउवा समूहले शेखर, शशांक वा अन्य प्रभावशाली नेतासँग नयाँ समझदारी बनाउन सक्यो भने अहिलेको समीकरण फेरि उल्टिन सक्छ।
अर्थात्—
देउवा कमजोर हुन सक्छन्, तर देउवा–निर्मित शक्ति-संरचना अझै जीवित छ।
अब निर्णायक ‘डिल’ कसले गर्छ?
कांग्रेसमा अब खुला भाषणभन्दा बन्द कोठाका संवाद महत्वपूर्ण हुनेछन्।
गगन–शेखरबीचको समझदारी कति गहिरो हुन्छ?
शेखर–शशांकबीच कुन प्रकारको राजनीतिक सहमति बन्छ?
पूर्णबहादुर खड्का कुन ध्रुवमा उभिन्छन्?
देउवा पक्षले कस्तो सम्मानजनक व्यवस्थापन खोज्छ?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—महाधिवेशनको प्रक्रिया र नेतृत्व चयनमा अन्तिम ‘प्याकेज’ कसरी बन्छ?
यी प्रश्नको उत्तरले कांग्रेसको आगामी शक्ति-सन्तुलन निर्धारण गर्नेछ।
निष्कर्ष : कांग्रेसमा युद्ध पदको होइन, संरचनाको हो
कांग्रेसभित्र अहिले देखिएको संघर्षलाई केवल ‘गगन बनाम देउवा’ भनेर बुझ्नु सतही विश्लेषण हुनेछ।
यो वास्तवमा पुरानो कांग्रेसको शक्ति-संरचना र नयाँ कांग्रेस निर्माणको प्रयासबीचको संघर्ष हो।
गगनको सम्भावित शेखर-कार्ड त्यसैको एउटा महत्वपूर्ण पाटो हो।
यदि गगनले शेखरलाई समेत समेटेर महाधिवेशन सम्पन्न गराउन सके भने उनले आफूलाई केवल सभापतिको रूपमा होइन, कांग्रेसको शक्ति-संरचना पुनर्निर्माण गर्ने नेताका रूपमा स्थापित गर्ने अवसर पाउनेछन्।
तर यदि पुरानो शक्ति-संरचना एकजुट भयो, शेखर–शशांकबीच समझदारी बनेन र पूर्णबहादुर खड्का देउवा ध्रुवमै मजबुत रूपमा उभिए भने गगनको गणित पनि चुनौतीमा पर्न सक्छ।
त्यसैले अहिले कांग्रेसमा कसले कसलाई हराउँछ भन्नेभन्दा ठूलो प्रश्न हो—
कसले कसलाई आफ्नो समीकरणभित्र तान्छ?
किनभने आगामी महाधिवेशनमा सभापतिको मतपत्रमा देखिने नामभन्दा पहिले नै कांग्रेसको वास्तविक शक्ति-समीकरण बन्द कोठामा लेखिइसकेको हुन सक्छ।
र त्यो समीकरणको पहिलो संकेत शेखर हुन्, दोस्रो संकेत शशांक र तेस्रो—पूर्णबहादुर खड्का।
यही तीन पात्रको चालले अब कांग्रेसको ‘गेम’ कता मोडिन्छ भन्ने तय गर्ने सम्भावना छ।
लेखकः पूर्व एसपी हुन । सुरक्षा र राजनीतिमा गहिरो जानकार राख्छन् ।
