हिमालको कठ्याङ्ग्रिँदो चिसोमा रात कटाउने प्रहरीलाई सोध्नुस् कर्तव्य के हो।
तराईको चर्को घाममा घण्टौँ उभिने प्रहरीलाई सोध्नुस् जिम्मेवारी के हो।
पहाडका उकाली ओरालीमा रातदिन खटिने प्रहरीलाई सोध्नुस राष्ट्रसेवा के हो।
एसीको कोठाबाट गरिने प्रहरीको प्रशंसा र हिमाल, पहाड तथा तराईमा खटिने प्रहरीको वास्तविकता
राजधानीको सुविधासम्पन्न कोठामा बसेर प्रहरीको ड्युटीको मूल्याङ्कन गर्न निकै सजिलो छ। केही आकर्षक शब्द, दुई–चार वटा प्रशंसात्मक वाक्य र क्यामेरातिर फर्किएको एउटा गम्भीर अनुहार यति भएपछि प्रहरीको बहादुरीमाथि टिप्पणी गर्न सकिन्छ भन्ने भ्रम हाम्रो सार्वजनिक बहसमा देखिन्छ।
पत्रकारिताको नाममा अनावश्यक रूपमा ‘खोल’ ओढ्ने केही प्रवृत्तिका लागि प्रहरीको वास्तविकता पनि मानौँ स्टुडियोको विषय बनेको छ। कालो चस्माभित्रबाट देखिएको प्रहरी र मैदानमा धुलो, पसिना र जोखिमसँग जुधिरहेको प्रहरीबीचको अन्तर भने उनीहरूले देख्न चाहँदैनन्।
तर प्रहरी स्टुडियोमा होइन, सडकमा चिनिन्छ।
हिमालको कठ्याङ्ग्रिँदो चिसोमा रात कटाउने प्रहरीलाई सोध्नुस् कर्तव्य के हो।
तराईको चर्को घाममा घण्टौँ उभिने प्रहरीलाई सोध्नुस् जिम्मेवारी के हो।
पहाडका उकाली ओरालीमा रातदिन खटिने प्रहरीलाई सोध्नुस राष्ट्रसेवा के हो।
त्यहाँ कुनै क्यामेरा हुँदैन। कुनै मञ्च हुँदैन। कुनै प्रशंसाको ताली हुँदैन। हुन्छ त केवल जिम्मेवारी, जोखिम र कर्तव्य।
प्रहरीको असली परीक्षा कहाँ हुन्छ?
प्रहरीको क्षमता वातानुकूलित कार्यालयमा होइन, प्रतिकूल परिस्थितिमा परीक्षण हुन्छ।
बाढी आउँदा पानीमा पस्ने प्रहरी, पहिरो जाँदा जोखिम मोलेर उद्धारमा पुग्ने प्रहरी, हिमपातमा बाटो काट्दै गस्ती गर्ने प्रहरी र भीड नियन्त्रणदेखि अपराध अनुसन्धानसम्म निरन्तर खटिने प्रहरीलाई केवल ‘ड्युटी राम्रो गरेको’ एउटा वाक्यले मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन।
किनभने उसको ड्युटीको मूल्य शब्दमा होइन, उसले स्वीकार गरेको जोखिममा हुन्छ।
तराईको तातो सडकमा केही घण्टा उभिएर हेर्नुस्।
पहाडको उकालोमा प्रहरीसँगै केही किलोमिटर हिँडेर हेर्नुस्।
हिमाली क्षेत्रमा प्रहरीको एउटा रात देखेर हेर्नुस्।
यहीँबाट एउटा कठोर प्रश्न उठ्छ—प्रहरीको वास्तविक क्षमता बुझ्न मैदानमा पुग्ने पत्रकार कति छन्? प्रहरीको वास्तविक दुःख, जोखिम र अभाव देख्ने आँखा कति छन्? अनि मैदान नटेकी प्रहरीको कार्यसम्पादनमाथि धारणा बनाउनेहरू कति छन्?
ढुङ्गा प्रहरी कि गमला प्रहरी?
प्रहरीलाई बुझ्न एउटा प्रतीक पर्याप्त हुन सक्छ—ढुङ्गा र गमला।
ढुङ्गा जहाँ राखे पनि टिक्छ। घाम, पानी, चिसो, धुलो र हुरीले उसको अस्तित्व सजिलै बदल्न सक्दैन।
तर गमलाको बिरुवा? त्यसलाई निश्चित वातावरण चाहिन्छ। पानी चाहिन्छ, मल चाहिन्छ, संरक्षण चाहिन्छ। गमला फुट्यो वा वातावरण बदलियो भने बिरुवाको अस्तित्वमै प्रश्न उठ्न सक्छ।
सुरक्षा संगठनमा पनि यस्तै फरक देखिन सक्छ।
ढुङ्गा प्रहरी प्रतिकूलतामा पनि उभिन्छ।
गमला प्रहरी अनुकूलता खोज्छ।
तर विडम्बना के हो भने, आजकल कहिलेकाहीँ गमलामा बसेर ढुङ्गा प्रहरीको मूल्याङ्कन गर्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ।
मैदानमा नपुगेकाहरू मैदानको बहादुरीको व्याख्या गर्छन्। जोखिम नलिएकाहरू जोखिमको व्यवस्थापन सिकाउँछन्। धुलो नटेकेकाहरू प्रहरीको कार्यसम्पादनको प्रमाणपत्र बाँड्छन्।
यहीँ पत्रकारिताको विश्वसनीयतामाथि पनि प्रश्न उठ्छ।
ढुङ्गा प्रहरी प्रतिकूलतामा पनि उभिन्छ।
गमला प्रहरी अनुकूलता खोज्छ।
प्रशंसा होइन, प्रश्न चाहिन्छ
प्रहरीको आलोचना गर्न पाइन्छ। अझ लोकतान्त्रिक समाजमा प्रहरीलाई प्रश्न गर्नु आवश्यक नै छ। तर प्रश्न तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ। प्रशंसा पनि वास्तविकतामा आधारित हुनुपर्छ।
प्रहरीलाई अनावश्यक देवत्वकरण गर्नु पनि गलत हो र सम्पूर्ण संगठनलाई एउटै रंगमा रंगेर कमजोर देखाउनु पनि।
पत्रकारको भूमिका प्रहरीको प्रवक्ता बन्ने होइन; प्रहरी र नागरिकबीचको वास्तविकता उजागर गर्ने हो।
प्रहरीले गल्ती गरेको छ भने प्रश्न गर्नुपर्छ।
प्रहरीले उत्कृष्ट काम गरेको छ भने त्यसको तथ्य सार्वजनिक गर्नुपर्छ।
प्रहरी समस्यामा छ भने समस्याको जड खोज्नुपर्छ।
र प्रहरीलाई जोखिममा पठाएर परिणाम मात्र खोज्ने राज्य संयन्त्रमाथि पनि प्रश्न गर्नुपर्छ।
तर यी सबैका लागि मैदानको धुलो चिन्नुपर्छ।
कालो चस्मा खोलेर एकपटक मैदानमा आउनुस्
राजधानीको सुरक्षित घेराभित्र बसेर प्रहरीको बहादुरी लेख्नु र हिमालको चिसोमा प्रहरीसँगै उभिएर रात बिताउनु एउटै अनुभव होइन।
तराईको तातो सडकमा केही घण्टा उभिएर हेर्नुस्।
पहाडको उकालोमा प्रहरीसँगै केही किलोमिटर हिँडेर हेर्नुस्।
हिमाली क्षेत्रमा प्रहरीको एउटा रात देखेर हेर्नुस्।
त्यसपछि प्रहरीको क्षमता, कमजोरी, साहस र समस्यामाथि लेख्नुस्।
सायद त्यसपछि कालो चस्माबाट देखिएको प्रहरी र वास्तविक प्रहरीबीचको दूरी आफैँ प्रस्ट हुनेछ।
अन्तिम प्रश्न
राष्ट्रको सुरक्षा सामाजिक सञ्जालको प्रशंसाले चल्दैन। प्रेस नोटका सुन्दर शब्दले पनि चल्दैन। राजधानीका सुविधासम्पन्न कोठाबाट गरिने विश्लेषणले पनि चल्दैन।
राष्ट्रको सुरक्षा त्यो जवानले धानेको हुन्छ, जो हिमालमा चिसिन्छ, तराईमा पसिनाले भिज्छ, पहाडमा थाक्छ—तर ड्युटी छाड्दैन।
त्यसैले अब प्रश्न प्रहरी कति राम्रो छ भन्ने मात्र होइन।
प्रश्न यो हो—हामी प्रहरीको वास्तविकता लेखिरहेका छौँ कि आफ्नो सुविधाको झ्यालबाट देखिएको प्रहरीको कथा मात्र बेचिरहेका छौँ?
प्रहरीले गल्ती गरेको छ भने प्रश्न गर्नुपर्छ।
प्रहरीले उत्कृष्ट काम गरेको छ भने त्यसको तथ्य सार्वजनिक गर्नुपर्छ।
प्रहरी समस्यामा छ भने समस्याको जड खोज्नुपर्छ।
किनकि
गमलामा हुर्किएको बिरुवाले ढुङ्गाको कठोरता बयान गर्न सक्छ; तर ढुङ्गा बनेर आँधीमा उभिन सक्दैन।
र सुरक्षा संगठनमा अन्ततः प्रशंसाको शब्द होइन, संकटको क्षणमा को उभियो भन्ने कुरा इतिहासले सम्झन्छ।
त्यस दिन कालो चस्मा लगाउनेहरूको होइन, धुलोमा उभिने प्रहरीको वास्तविक परिचय खुल्नेछ।
लेखक पूर्व एसपी हुन । सुरक्षा र राजनीतिमा गहिरो जानकार राख्छन् ।
