नेपालमा सडक विस्तार, सवारी साधनको तीव्र वृद्धि, र पूर्वाधार विकासका अनेकौं प्रयास भइरहेका छन्। तर, यति धेरै लगानी र प्रयासका बाबजुद पनि हाम्रो यातायात प्रणाली अझै व्यवस्थित हुन सकेको छैन। यसको मुख्य कारणमध्ये एक हो—लेन अनुशासनको गम्भीर अभाव। दाउन्ने सडक खण्डमा बारम्बार देखिने जाम यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हो, तर यो समस्या देशभर फैलिएको छ।
हामी सबैले बुझ्नै पर्ने एउटा सामान्य तर अत्यन्त महत्वपूर्ण नियम छ—यदि अगाडि पर्याप्त खाली ठाउँ छैन भने ओभरटेक गर्नु हुँदैन। यो नियम केवल कानुनी मात्र होइन, व्यावहारिक र सुरक्षाको दृष्टिले पनि अनिवार्य हो। तर, व्यवहारमा हेर्दा, हामीमध्ये धेरैले यसलाई बेवास्ता गर्ने गरेका छौं। परिणामस्वरूप, एकै लेनमा दुई होइन, तीन–तीन वटा सवारी साधन घुसाउने प्रवृत्ति सामान्य जस्तै बनेको छ।
विशेषगरी सार्वजनिक यातायात क्षेत्रमा यो समस्या झनै गम्भीर छ। माइक्रोबस चालकहरूबीच अनौपचारिक समन्वय हुन्छ—“तिमी अगाडि जाऊ, म पछि आउँछु, मलाई पनि ठाउँ राखिदेऊ।” रात्री बसका चालकहरूबीच पनि यस्तै व्यवहार देखिन्छ। यसले व्यक्तिगत रूपमा केही समय बचाएको जस्तो देखिए पनि समग्र ट्राफिक व्यवस्थापनलाई अस्तव्यस्त बनाउँछ। एकजना नियम तोड्दा अर्कोले पनि त्यही गर्छ, र अन्ततः त्यो एउटा संस्कृति नै बन्न पुग्छ।
दाउन्ने जामको वास्तविक कारण सडकको साँघुरोपन मात्र होइन; अनुशासनहीनता हो। यदि सबै सवारी साधन आफ्नो लेनमा बस्ने, पालो अनुसार अगाडि बढ्ने र अनावश्यक ओभरटेक नगर्ने हो भने, त्यही सडकमा पनि धेरै हदसम्म जाम नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। तर, जब एकै लेनमा धेरै गाडी घुस्छन्, सानो अवरोधले पनि ठूलो जामको रूप लिन्छ।
यो समस्या केवल ट्राफिक नियम उल्लङ्घनको विषय होइन; यो हाम्रो सामाजिक व्यवहार र मानसिकताको प्रतिविम्ब हो। हामी प्रायः आफ्नो व्यक्तिगत हतारलाई प्राथमिकता दिन्छौं, तर अरूको समय र अधिकारलाई त्यति महत्व दिँदैनौं। “मलाई मात्र हतार छ” भन्ने सोचले सामूहिक अव्यवस्था निम्त्याउँछ। वास्तवमा, सडकमा भएका सबैलाई उत्तिकै हतार हुन सक्छ भन्ने बुझाइ विकास हुनु आवश्यक छ। नया सरकारले सय दिने कार्यसुची तय गर्दा सुशासनको लागि हामी आफै पनि तयार हुनु जरुरी छ।
यस सन्दर्भमा, समाधानका केही स्पष्ट उपायहरू छन्
पहिलो, कडा कानुनी कार्यान्वयन : लेन मिच्ने, जथाभावी ओभरटेक गर्ने र ट्राफिक अव्यवस्था सिर्जना गर्ने सवारी चालकहरूलाई कडा जरिवाना र कारबाही गरिनु पर्छ। केवल नियम बनाउनु पर्याप्त हुँदैन; त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन अनिवार्य हुन्छ।
दोस्रो, प्रविधिको प्रयोग : सीसीटीभी, स्मार्ट ट्राफिक लाइट, र अटोमेटेड फाइन सिस्टम जस्ता प्रविधिहरू प्रयोग गरेर नियम उल्लङ्घन गर्नेहरूलाई पहिचान गरी तुरुन्त कारबाही गर्न सकिन्छ। यसले ट्राफिक प्रहरीमाथिको दबाब पनि घटाउँछ र पारदर्शिता बढाउँछ।
तेस्रो, सार्वजनिक सचेतना : विद्यालयदेखि नै ट्राफिक शिक्षा अनिवार्य गरिनु पर्छ। ड्राइभिङ लाइसेन्स दिने प्रक्रियालाई अझ कडाइका साथ लागू गरिनु आवश्यक छ, जहाँ केवल सवारी चलाउन जान्नु मात्र होइन, ट्राफिक नियम र अनुशासनको ज्ञान पनि अनिवार्य गरिनु पर्छ।
चौथो, संस्थागत सुधार : सार्वजनिक यातायात प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाउन कम्पनी मोडलमा सञ्चालन, चालकहरूको तालिम, र नियमित अनुगमन आवश्यक छ। चालकहरूलाई केवल गाडी चलाउने होइन, जिम्मेवार नागरिकको रूपमा व्यवहार गर्न सिकाउनुपर्छ।
पाँचौं, सामाजिक दबाब र संस्कार विकास : जबसम्म समाजले नियम उल्लङ्घनलाई सामान्य रूपमा स्वीकार गर्छ, तबसम्म सुधार सम्भव हुँदैन। नियम पालना गर्नेहरूलाई प्रोत्साहन र उल्लङ्घन गर्नेहरूलाई सामाजिक रूपमा पनि अस्वीकार्य बनाउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
हामीले बुझ्नुपर्छ कि सडक अनुशासन कुनै एक निकाय—सरकार वा ट्राफिक प्रहरी—को मात्र जिम्मेवारी होइन। यो प्रत्येक नागरिकको साझा दायित्व हो। जब हामी आफैं नियम पालना गर्छौं, तब मात्र अरूबाट पनि अपेक्षा गर्न सक्छौं।
अन्ततः, दाउन्ने जाम जस्ता समस्या केवल भौतिक पूर्वाधारले मात्र समाधान हुँदैनन्; यसका लागि व्यवहारिक परिवर्तन आवश्यक छ। यदि हामीले लेन अनुशासनलाई आफ्नो दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउन सक्यौं भने, ट्राफिक व्यवस्थापनमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सकिन्छ।
अब समय आएको छ—“म मात्र होइन, सबैलाई हतार छ” भन्ने सोचलाई आत्मसात गर्ने। लेनमा बस्ने, पालो पर्खने, र नियम पालन गर्ने संस्कार विकास गर्ने। यही सानो परिवर्तनले ठूलो फरक पार्न सक्छ, र हामीलाई सभ्य, सुरक्षित र व्यवस्थित यातायात प्रणालीतर्फ अग्रसर गराउन सक्छ।
