१. महाशक्तिहरूको संकट: बद्लिँदो विश्वव्यवस्थाको ऐना
दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्य र शीतयुद्धको विरासत बोकेका दुई प्रमुख विश्वशक्ति—अमेरिका र रुस—अहिले आफूभन्दा कमजोर राष्ट्रहरूसँगको सैन्य द्वन्द्वमा रक्षात्मक बन्नुपरिरहेको छ।
- रुस–युक्रेन युद्ध: महाशक्ति रुसले युक्रेनलाई हप्तौंभित्र घुँडा टेकाउने अनुमानविपरीत युद्ध वर्षौंसम्म लम्बियो र अहिले पनि जारी छ । यसले रुसको परम्परागत सैन्य क्षमताको सीमा र पश्चिमा राष्ट्रहरूको रणनीतिक घेराबन्दीलाई छताछुल्ल पारेको छ।
- अमेरिका–इरान/मध्यपूर्व द्वन्द्व: प्रत्यक्ष वा परोक्ष (Proxy) रूपमा अमेरिका मध्यपूर्वमा इरान र उसका साझेदारहरूसँगको संघर्षमा अल्झिएको छ। अर्बौ डलर खर्चिंदा र अत्याधुनिक प्रविधि हुँदाहुँदै पनि अमेरिकाले यस क्षेत्रमा पूर्ण नियन्त्रण कायम गर्न सकेको छैन।
यसको परिणाम जे भए पनि, यी घटनाहरूले महाशक्ति राष्ट्रहरूको ‘डिटरेन्स’ (सैन्य त्रास देखाएर रोक्न सक्ने क्षमता) कमजोर भएको प्रमाणित गर्दछ र वर्तमान विश्वव्यवस्थामा स्पष्ट बदलाव आइरहेको संकेत गर्दछ।
२. नयाँ विश्वव्यवस्थाको उदय (बहुध्रुवीयता)
अहिले विश्व ‘बहुध्रुवीय विश्वव्यवस्था’ (Multipolar World Order) तर्फ उन्मुख छ। अबको विश्व कुनै एक वा दुई शक्तिको इसारामा मात्र चल्न सक्दैन। - चीनको आर्थिक र प्राविधिक उदय: चीन अहिले विश्वको दोस्रो ठूलो आर्थिक र सैन्य शक्ति मात्र होइन, ग्लोबल साउथ (Global South) को नेतृत्वकर्ताका रूपमा अघि बढिरहेको छ।
- उदीयमान शक्तिहरू: भारत, ब्राजिल, दक्षिण अफ्रिका, र साउदी अरेबियाजस्ता राष्ट्रहरू (BRICS को विस्तार) अब विश्व मञ्चमा आफ्ना सर्तहरू आफैं तय गर्न सक्ने हैसियतमा पुगेका छन्।
- बदलिदो विश्वव्यवस्थाले अव चिन र भारत जस्ता राष्ट्रहरुको सफलताले एशिया कृषियुगको समयमा जस्तै आधुनिक विश्वव्यवस्थामा विश्व शक्ति र सभ्यताको केन्द्र बन्ने दिशामा अग्रसर देखिदैछ ।
- विश्वव्यवस्थामा देखिएको बदलाव, अन्तराष्ट्रिय संस्थाहरूको असफलता: संयुक्त राष्ट्र संघ (UN), विश्व बैंक र IMF जस्ता संस्थाहरू आजको विश्वको शक्ति सन्तुलनलाई प्रतिनिधित्व गर्न असफल भएका छन् र यिनीहरूको पुनर्संरचनाको माग तीव्र बनेको छ।
३. नयाँ विश्वव्यवस्थाको परिदृष्यः (मार्गचित्र)
विगतको विश्वव्यवस्था ‘शक्तिको बल’ मा टिकेको थियो। तर, भविष्यको न्यायोचित र दिगो विश्वव्यवस्था निर्माण आवश्यक छ । त्यसका लागि: - न्यायोचित बहुध्रुवीयता (Just Multipolarity): नयाँ व्यवस्था कुनै एक शक्तिको केन्द्र बन्नु हुँदैन। साना वा ठूला सबै राष्ट्रको सार्वभौमिकता र सुरक्षाको समान सम्मान हुनुपर्छ।
- ग्लोबल साउथको समान सहभागिता: ऐतिहासिक रूपमा पाखा पारिएका एसिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई विश्वव्यापी निर्णय प्रक्रिया (विशेषगरी राष्ट्र संघको सुरक्षा परिषद्) मा निर्णायक भूमिका दिइनुपर्छ।
- नियममा आधारित, तर समावेशी व्यवस्था: नियमहरू शक्तिशाली देशले आफ्नो अनुकूलताका लागि मात्र बनाउने र साना देशलाई मात्र लाद्ने परिपाटीको अन्त्य हुनुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानुन सबैका लागि समान हुनुपर्छ।
- सहकार्यमूलक सुरक्षा (Cooperative Security): युद्ध र सैन्य गठबन्धन (जस्तै NATO को विस्तार वा काउन्टर गठबन्धन) भन्दा पनि जलवायु परिवर्तन, महामारी, र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को नियमनजस्ता साझा चुनौतीहरूमा विश्वव्यापी सहकार्य केन्द्रित हुनुपर्छ।
- आर्थिक न्याय: डलरको एकाधिकार (Dollar Hegemony) को विकल्प खोज्दै व्यापारमा विविधीकरण र गरिब राष्ट्रहरूको ऋण संकट समाधान गर्ने नयाँ वित्तीय प्रणालीको विकास हुनुपर्छ।
- आविष्कार र प्रविधिमाथिको कर्पोरेट एकाधिकारले मानविय संकटलाई झनै गहिरो बनाउदै लगेको छ । पेटेन्ट राइटको संकीर्ण घेराबाट अनुसन्धानहरूलाई मुक्त नगरेसम्म समतामूलक समाजको परिकल्पना सम्भव छैन। तसर्थ, मानवतालाई बजारभन्दा माथि राख्ने र आविष्कारहरूलाई एकाधिकारको साङ्लोबाट मुक्त गरी ‘साझा मानवीय हित’ मा प्रयोग गर्ने बलियो अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी प्रतिवद्धता नयाँ विश्वको अनिवार्य आवश्यकता हो।
निष्कर्ष:
महाशक्तिहरूको प्रतिष्ठा र शक्तिमा लागेको धक्काले विश्व रूपान्तरणको संवेदनशिल मोडमा आइपुगेको पुष्टि गर्छ। नयाँ बन्ने विश्वव्यवस्था विगतको जस्तो ‘जितेका राष्ट्रहरूले हारेका वा कमजोर राष्ट्रहरूमाथि लाद्ने’संकीर्ण व्यवस्था हुनु हुँदैन। यो सहअस्तित्व, बहुपक्षीयता र मानवीय कल्याणमा आधारित ‘साझा भविष्यका लागि सहकार्य’ को मोडल हुनु नै आजको विश्वको आवश्यकता हो। नयाँ विश्वव्यवस्थाका लागि यस तर्फको बहस आवश्यक भएको छ ।
