काठमाडौं, कार्तिक १
सहरका गल्लीहरू फेरि झिलिमिली हुन थालेका छन्। ढोकामा मखमली र सयपत्रीका हार, छानामा बिजुलीका बत्तीहरू झुण्डिन सुरु भएका छन् । बजारमा मिठाइको गन्ध छाएको छ। बालबालिकाले रंगोली बनाउँदै छन्। एकछिनलाई लाग्छ, तिहार साँच्चिकै ढोकैमा आइपुगेको छ।
तर त्यो झिलिमिलीभित्र कतै गहिरो मौनता पनि लुकेको छ। त्यो मौनता छ , वैदेशिक रोजगारीमा गएका भाइबिना अधुरो “भाइटीका”, ऋणको बोझ तिरिरहेका बुबाआमा, र दियोको उज्यालोमा पनि अँध्यारो महसुस गरिरहेका लाखौं नेपालीहरूको मनभित्र।
भक्तपुरको पोर्टर स्क्वायरका गल्लीमा हिँड्दा माटोको सुगन्ध आउँछ। त्यही माटोबाट दियो बनाउने कुमालहरूको चहलपहल छ ।पालामा बत्ती बाल्ने योजनाका सार्थ सर्वसाधरणको घुइचो छ । तर उनीहरुको अनुहार बत्ती निभेको जस्तो छ ।
त्यस्ते गुण्डुको बारीमा मखमली फुल फुल्दैछ। सूर्योदयसँगै महिलाहरू त्यो फुल टिप्दै, धागोमा उन्दै, माला बनाउँदै छन्। उनीहरूको हत्केलामा रातो धूलो, ओठमा हल्का मुस्कान। तर त्यो मुस्कान पनि अधुरो छ।
किनकी मुलुकका धेरै भाइहरू सबै मलेसिया र कतारतिर छन् । माला उन्ने हात यहि छन् । तर टिका थाप्ने निधार छैन। मखमलीको गन्धले बारी भरिएको छ, तर त्यो गन्धले भाइहरूको अनुपस्थिति ढाक्न सकेको छैन। विदेशिएका भाइहरूको रेमिट्यान्सले नेपालका बत्तीहरू झिलिमिली बनाउँछन्, तर उनीहरूका दिदीबहिनीहरूको मन अँध्यारो बनाउँछन्। यही त विरोधाभास हो । जसमा समृद्धिको झिलिमिली पनि बिछोडको उज्यालो बन्न पुग्छ।
तिहार केवल चाड होइन, प्रतीक हो, उज्यालोले अँध्यारोलाई जित्ने सन्देश। तर आज त्यो सन्देश राजनीतिक भाषणजस्तै सुनिन्छ। सरकारका घोषणाहरूमा समृद्धिको कुरा सुनिन्छन् तर जनताको जीवनमा त्यसको प्रकाश छैन।बिजुलीको बत्ती टिमटिमाउँछ, तर नागरिकको भविष्य टिमटिमाउँदैन।
देशको नेतृत्वले दियो बालेको फोटो सामाजिक सञ्जालमा राख्छ, तर गाउँका बस्तीहरू अझै अँध्यारोमा छन्।जुन देशमा तिहारको दियो बल्छ तर जनताको विश्वास नबलेको हुन्छ, त्यो देशमा चाड पनि केवल अभिनय बनिरहन्छ।
कतार, मलेसिया, दुबई र सउदी अरबका निर्माण स्थलहरूमा हजारौं नेपाली युवाहरू अहिले पनि पसिना बगाइरहेका छन्। उनीहरूलाई तिहारको उज्यालो भिडियो कलबाट मात्र देखिन्छ। काठमाडौंका ग्याँस पसल, भक्तपुरका ढुंगामाटोका कुमाल, धनुषाका किसान, वा रोल्पाका विद्यार्थी सबैको साझा कथा एकै छ।
देशले आफ्ना युवालाई राख्न सकेको छैन। जसले घरमा दियो बाल्थ्यो, त्यो विदेशमा ट्युब लाइट मर्मत गर्दैछ। जसले दिदीको निधारमा टीका लगाउँथ्यो, ऊ अहिले अरूको भवनमा टायल लगाउँदैछ।
साँचो तिहार तब हो जब बत्तीभन्दा बढी उज्यालो मानिसको आँखामा चम्किन्छ।आज घरमा बिजुलीका झिलीमीली चम्किएका छन्, तर आँखामा निराशा छ।सहरहरूमा महँगो इलेक्ट्रीक डेकोरेसन झुण्डिएका छन्, गाउँमा अझै बालबालिकाले तेलको दियो बालिरहेका छन्।समृद्धिको भाषण धेरै छन्, तर मुस्कुराउने कारण कम।
तिहारको आत्मा भनेको साझेदारी हो घर, समाज, र देशबीचको।तर अहिले त्यो साझा भावना हराउँदै गएको छ।एकातिर वैदेशिक कमाइले चाड मनाउने खर्च ल्याएको छ, अर्कातिर त्यही कमाइले परिवार टुक्र्याएको छ।
तिहारले हामीलाई सम्झाउँछ , उज्यालो केवल बिजुली होइन, मानवीय संवेदना पनि हो।भाइटीकाको त्यो क्षण केवल टिका र माला होइन, सम्बन्धको पुनःस्थापना हो।लक्ष्मीपूजाको अर्थ धन मात्र होइन, श्रमको सम्मान पनि हो।र गोवर्धनपूजाले भन्छ — हामीले माटो, पशु, प्रकृति र मान्छेलाई बराबरी सम्मान गर्नुपर्छ।
तर अहिले त्यो अर्थहरू हराउँदै छन्। तिहार व्यापारिक हुँदै गएको छ।
फुलका माला बुटिकमा, दियो पसलमा, र भावना फेसबुकमा मात्र सीमित छन्।
शायद कुनै दिन यस्तो हुनेछ — जब भक्तपुरका कुमालले अनुहार पालामा बालेको दियो भन्दा धेरै चम्कने छन्। गुण्डुका दीदीबहिनीहरूले भाइहरूलाई आँगनमै टीका लगाउनेछन्।बत्ती बाल्दा ऋणको डर नहुनेछ, फुल फुल्दा तिर्खा मेटिनेछ।
जब राज्यले श्रमको मूल्य बुझ्नेछ, जब विदेशिने बाध्यता होइन, विकल्प हुनेछ। त्यो दिन तिहारले साँच्चिकै देशभर मुस्कान फैलाउनेछ।
फुल र बत्ती मात्र होइन, आम जनताको आँखामा उज्यालो बल्नेछ।
र तब ‘तिहार तिहार जस्तो’ हुनेछ। तिहारको वास्तविक अर्थ यही हो । उज्यालो बाँड्ने, अँध्यारो घटाउने, सम्बन्ध जोड्ने।तर त्यो सम्भव तब मात्र हुन्छ, जब देशका सबै नागरिकसँग मुस्कुराउने कारण हुन्छ। जुन दिन नेपालका घर–घरमा नबलेको दियो बल्नेछ, त्यो दिन यो राष्ट्र साँच्चिकै तिहारमा रमाउनेछ सधैँभरी।
